حماسه غیرت

جنگ هشت‎‌ساله‎ی رژیم بعث عراق علیه جمهوری اسلامی ایران که از آن به دفاع مقدس تعبیر می‌شود، از بزرگ‌ترین افتخارات تاریخ ملّت ایران است. هشت سال دفاع مقدس بخشی از تاریخ ایران‎زمین است که حاصل تلاش، مجاهدت، فداکاری، رنج، ایثار و ازخودگذشتگی اقشار و اقوام مختلف در کنار نیروهای مسلح در خط مقدم جنگ است. ما معتقدیم که جنگ مردمی بوده است و مردم به‎عنوان یکی از مؤلفه‎ها و ارکان اصلی جنگ تحمیلی عراق علیه ایران مطرح بوده‎اند. تمام مردم کشور؛ از کوچک و بزرگ، زن و مرد، پیر و جوان، شهری و روستایی، در جنگ حضور داشته‎اند و نقش‎آفرینی کرده‎اند. در طول این هشت سال، مردم برای حفظ تمامیت ارضی کشور و دفاع در برابر تهاجم دشمن، عملکرد بسیار مطلوبی از خود نشان داده‌اند.

امروزه‌یکی از وظایف مهم، انتقال فرهنگ دفاع مقدس به نسل جوان کنونی و آینده است تا فرهنگ دفاع و شهادت به‎عنوان عناصر اصلی در ذهن آنها ماندگار و نهادینه شود.

واکاوی عملکرد و نقش مردم در دفاع از کشور می‎تواند به‎عنوان الگویی مثبت و مؤثر برای انتقال فرهنگ دفاع از سرزمین و ایجاد روحیه‎ی سلحشوری در بین اقشار و اقوام مختلف ایرانی و تقویت روحیه‎ی وطن‎پرستی در ایرانیان شود.

با عنایت به موارد گفته شده و اهمیت پرداختن به عملکرد بی‎بدیل مردم شهرهای مختلف کشور ما در دفاع از سرزمین مادری خویش، این پژوهش به شیوه‎ی میدانی و با استفاده از مصاحبه و منابع کتابخانه‎ای و مستند در هفت فصل، به دنبال بررسی، واکاوی و پاسخ به این سؤال است:

عملکرد و نقش مردم شهرستان لاهیجان در دفاع مقدس چیست؟

در همین راستا در فصل اول که چهارچوب نظری کار است، به‎صورت کلی به تبیین نقش مردم و کمک‎های مردمی در جنگ ایران و عراق پرداخته شده است و در فصل‏های بعد نقش مردم، ادارات و سازمان‎های شهرستان لاهیجان و حومه‎ی آن در دوران دفاع مقدس تشریح شده است.

1. نقش مردم و کمک‎های مردمی در دفاع مقدس

بعد از هجوم سراسری ارتش عراق به کشورمان، ایران، امام خمینی (ره) با دارالاسلام دانستن ایران، مبارزه با صدام را بر همه‎ی مسلمانان واجب دانستند و این‎طور فرمودند: «مسئله‎ی نزاع بین یک حکومت و حکومت نیست، مسئله هجوم یک بعث عراقی غیرمسلم است بر یک حکومت اسلامی و این قیام کفر علیه اسلام است و بر همه‎ی مسلمین‏‎ ‎‏قتال بر او واجب است.»

چنین معنابخشی به جنگ از طرف امام، جنگ را به‎سمت مردمی‎شدن سوق داد و با توجه به شرایط انقلابی که ایران در آن قرار داشت، بر شدت آن نیز افزوده شد. به‎طوری‌که نیرو‌های مردمی حتی نقش پررنگ‌تری نسبت به نیرو‌های متعارف نظامی داشتند.

یک خبرنگار آرژانتینی که از مناطق جنگی بازدید کرده بود با اشاره به ماهیت مردمی دفاع جمهوری اسلامی ایران در برابر تجاوز عراق گزارش داد: «جنگ ناحق کنونی به نظر من یک جنگ مردمی است. من صددرصد ایمان دارم که این ملت تا پیروزی جنگ را ادامه می‌دهد و این یک جنگ مردمی است.»

مقایسه‎ی بین جنگ ایران و عراق با جنگ جهانی دوم، اهمیت نقش مردم در جنگ و تأثیر مردمی بودن جنگ را به خوبی آشکار می‎کند.

در دوران پهلوی در جنگ جهانی دوم متفقین به‎آسانی به کشور ما وارد شدند و با حمله‎ی آنها در سوم شهریور سال ۱۳۲۰ شمسی، ایران عملاً به صحنه‎ی منازعه‎ی میان دولت‎های متخاصم تبدیل شد. تأثیرات منفی این حمله با ناکارآمدی ارتش ۱۲۷هزار نفری رضاشاه که برای سازمان‎دهی و تربیت نیروهای نظامی هزینه‎های کلانی بر کشور وارد کرد، به‎دلیل عدم اقبال مردم به حاکمیت جوّ سرخوردگی و یأس در جامعه‎ی ایران، همچنین در میان نظامیان جوان به‌وجود آمد. فقدان حمایت مردمی و انسجام لازم در ساختار قدرت سیاسی پهلوی، منجر به اشغال ایران طی هفده روز شد.

اما در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، مردم کشور ما پس از شنیدن فرمان امام خمینی (ره) مبنی بر مردمی‎کردن جنگ، از سراسر کشور خود را برای دفاع از کشور و مبارزه با اشغالگران آماده کردند و هشت سال با وجود امکانات محدود در مقابل دشمن مقاومت کردند و وجبی از خاک کشور را به دشمن تسلیم نکردند.

حضرت امام خمینی (ره) با آگاهی کامل از نقش مردم، برخلاف دیگران اعتقاد به مردمی‎ کردن جنگ داشتند و به همین دلیل تا زمانی که جنگ مردمی نبود، ما توفیقاتی نداشتیم.

مردم ایران علاوه بر حضور در جبهه‎های نبرد، با کمک‎های نقدی و غیرنقدی خود، بخشی از نیازمندی‏های جبهه‎ را به عهده گرفتند. این کمک‎ها به شیوه‎های مختلفی به جبهه‎ها سرازیر می‎شد و در قالب کاروان‏ها و جمع‎آوری کمک‎های نقدی در پایگاه‎های بسیج، مصلی‎های نمازجمعه و مساجد به دست رزمندگان می‎رسید.

در دوران دفاع مقدس، اگرچه بخش عظیمی از درآمد کشور برای تجهیز جبهه‎ها و رفع نیازهای تدارکاتی هزینه می‎شد؛ اما به لحاظ وسعت میدان جنگ و طولانی بودن مدت درگیری، محاصره‎ی اقتصادی و وضعیت نامطلوب اقتصادی داخل کشور، نمی‎توانست آنچنان که شایسته است، تمام هزینه‎های جبهه را تأمین نماید. بنابراین کمک‎رسانی نیروهای مردمی در جنگ، بسیار ضروری و حیاتی بود. علاوه بر این حضور یک رزمنده در خط مقدم بدون همراهی و همکاری خانواده (پدر و مادر، همسر و فرزندان)، محل کار و مدرسه امکان نداشت. یعنی نیاز به مساعدت، موافقت و تحمل سختی بود.

صحیفه امام، ج ۱۳، ص  278.
قدرت متعالی (الگوی قدرت جمهوری اسلامی ایران در دوران دفاع مقدس)

بدون حضور گسترده‎ی مردم نه امکان پیروزی انقلاب و نه امکان تداوم و حفظ انقلاب در برابر توطئه‎های داخلی و خارجی وجود نداشت. میزان مشارکت و مراتب نقش افراد در جنگ نیز متفاوت بود. در هر صورت عده‎ای به‎عنوان رزمنده از جان خودشان و عده‎ای نیز به‎عنوان حمایت‎کننده از مال خود مایه گذاشتند. اکثریت مردم ایران به نوعی و در مراتب مختلف در این جهاد مقدس نقش داشتند.

2. ستاد کمک‎های مردمی

در طول سال‌های دفاع مقدس و هم‏زمان با حضور رزمندگان در میادین نبرد، مردم در پشت جبهه‌ها اقدام به ارسال کمک‌های نقدی و غیرنقدی به جبهه‌ها کردند. کمک‌های مردمی به‎صورت گسترده‎ای به جبهه‌ها روانه می‌شد. در حقیقت آنهایی که قادر به حضور مستقیم در جبهه‌ها نبودند با این کمک‌ها دِین خود را ادا می‌کردند.

برای ارسال به موقع، سریع و توزیع مناسب کمک‌ها وجود یک تشکیلات، ضروری و لازم بود. لذا در سراسر کشور ستاد جمع‌آوری و هدایت کمک‎های مردمی با عنوان «ستاد پشتیبانی، جذب و هدایت کمک‌های مردمی» شکل گرفت.

ستاد کمک‌های مردمی از گروه‌های کاری موقت تشکیل و برحسب ضرورت برای انجام فعالیتی مشخص سازمان‎دهی می‌شد و از بخش‌های وظیفه‌ای یا بروکراتیک دائمی رسمی برخوردار نبود و از عدم تمرکز در اختیارات، مسئولیت اقتضایی و قوانین و ضوابط محدود برخوردار بود. ستاد به جای ساختار مکانیکی و بروکراسی اداری، ساختاری چابک و پویا داشت که برای انجام مأموریتی ویژه مناسب بود. سیستم ستاد کمک‌های مردمی عبارت بود از همکاری گروهی در حل مسائل راهبردی که همان ارائه‎ی کمک‌های مردمی بود.

2-1. وضعیت اولیه‎ی ستاد کمک‎های مردمی به جبهه‎ها

با شروع جنگ تحمیلی، تشکلی در محل ستاد نمازجمعه‎ی تهران و شهرستان‎ها به‎صورت خودجوش ایجاد شد و شروع به کار کرد. وقتی نیازهای رزمندگان در جبهه اعلام می‎شد، ‌اقشار مختلف مردم، اجناس و کمک‎های نقدی و غیر نقدی خود را به ستاد مشخص‎شده تحویل می‎دادند. در این میان بعضی مردم فقط نقششان جمع‎آوری کمک‎های نقدی و غیر نقدی برای جبهه‎ها بود.

با گذشت زمان که ستاد کمک‎های مردمی برای ارتقا و بهبود کیفیت فعالیت‎های کمک‎رسانی تشکیل شد، این ستاد در شهرستان‎ها زیر نظر سپاه تشکیل شد و افراد علاقمند به عضویت ستاد درآمدند و به فعالیت پرداختند. باوجود تغییر نام ستاد، محل جمع‎آوری کمک‎ها در محل نمازجمعه بود.

2-2. ساختار ستاد

اعضای اصلی تشکیل‎دهنده‎ی ستاد کمک‎های مردمی عبارت بودند از:

 1. امام‎جمعه به‎عنوان رئیس

 2. بخشدار به‎عنوان قائم‏مقام ستاد کمک‎های مردمی

 3. فرمانده سپاه پاسداران

4. مسئول جهاد سازندگی

ستاد پشتیبانی، جذب و هدایت کمک‎های مردمی دارای یک سیستم اداری و اجرایی بود که یک نفر به‎عنوان مدیر و تعدادی پرسنل که عمدتاً مأمور ادارات و نهادهای انقلابی به‎ویژه جهاد سازندگی و سپاه پاسداران بودند، اداره می‎کردند. وظیفه‎ی این ستاد، اجرای سیاست‏های ستاد کمک‎های مردمی، ارتباط با یگان‎های رزم، شناسایی نیازهای یگان‎ها، جمع‎آوری کمک‎های مردمی، ارتباط با ستاد فرعی کمک‎های مردمی در سطح شهرستان‏ها، ارسال کمک‎های مردمی به یگان‎های رزم و پشتیبانی از یگان‎های مرتبط با شهرستان بود

2-3.  نحوه‎ی جمع‎آوری

فرایند جمع‎آوری کمک‎های مردمی به شرح زیر بود:

1. هماهنگی و ارتباط ستاد کمک‎های مردمی شهرستان‎ها با جبهه‎های جنگ

2. اعلام نیاز جبهه‎های جنگ به ستاد کمک‎های مردمی

3. حرکت خودروی جمع‎آوری کمک‎های مردمی در سطح محلات شهرها و روستاها

4. هماهنگی با ادارات برای جمع‎آوری کمک‎ها

 5. استقرار تیم جمع‎آوری کمک‎های مردمی در محل امامزادگان مشهور شهرها در روزهای پنجشنبه، جمعه و ایام‎الله

6. جمع‎آوری کمک‎های اقشار مختلف شامل زنان و دانش‎آموزان در زمان‎های مشخص

 7. نمایش کمک‎های جمع‎آوری‎شده در محل نمازجمعه

8. بررسی و طبقه‌بندی کمک‎ها

 9. ارسال کمک‎های غیر نقدی جمع‎آوری‎شده طی کاروان‎هایی از شهرستان‎ها به جبهه‎ها. مشارکت مردم شهرستان‎ها در پشتیبانی از رزمندگان و ارسال کمک‎ها قابل توجه بود، به‎طوری‎که همه‎ی شهرستان (محلات، روستاها و اقشار مختلف) مشارکت داشتند. اولویت جمع‎آوری و ارسال کمک‎ها براساس نیاز و درخواست یگان‎های رزمی بود. در بعضی مواقع مصالح ساختمانی مورد نیاز بود و در بعضی مواقع وسیله‎ی نقلیه. البته ارسال مواد غذایی، پوشاک، مواد شوینده و بهداشتی به‎عنوان نیاز ثابت همیشه مورد نظر بود. محل ستاد نمازجمعه، امامزاده‎ها و مساجد به‎عنوان مهم‎ترین مکان جمع‎آوری و ارسال کمک‎های نقدی و غیر نقدی مردم بودند. پایگاه بسیج به‎عنوان کانال ارتباط مردم با سپاه پاسداران، شوراهای اسلامی محله‎ها به‎عنوان کانال ارتباطی روستائیان با جهاد سازندگی و همچنین ستاد کمک‎های مردمی پشتیبانی آموزش‎وپرورش از مهم‎ترین مجریان محسوب می‎شدند.

و .....